Sự xuất hiện của nghề “rao mõ”

Không có một tư liệu nào nói về sự ra đời của nghề rao mõ, cũng như các văn bản hành chính xưa quy định chức phận của mõ làng.

Trong Tạp chí xưa và nay số 2(12) tháng 2/1995, hai nhà nghiên cứu ngôn ngữ Nguyễn Văn Sự và Nguyễn Xuân Diên cho rằng: “Có hai tư liệu quan trọng giúp xác định sự ra đời của nhân vật này là Hồng Đức quốc âm thi tập và vở chèo cổ Quan Âm Thị Kính. Ở phần phụ lục Hồng Đức quốc âm thi tập có bài Thằng Mõ… trong Quan Âm Thị Kính, mẹ Đốp là vợ thằng mõ. Mà vở chèo này đã được khẳng định là ra đời vào thế kỉ XV”. Điều đó cho phép khẳng định: nghề rao mõ đã có rất lâu trước khi được đưa vào văn học, là nơi để quần chúng nhân dân gửi gắm, bộc lộ, phản ánh những khao khát của mình. Và nghề rao mõ thường gắn với đình làng.

Qua khảo sát của nhiều nhà nghiên cứu về văn hóa làng xã Việt Nam cổ truyền,  hầu hết các làng Việt ở đồng bằng Bắc bộ và Trung du phía bắc, trừ những làng mới lập hay quá nghèo, đều có người rao mõ.

Điểm chung nhất của họ đều là “dân ngụ cư”. Xưa kia, dân ngụ cư thường bị coi khinh trong cộng đồng làng xã.

Để trở thành dân “chính cư” ít nhất phải thoả mãn hai điều kiện: đã cư trú ít nhất 3-5 đời và có chút điền sản.

Điều kiện thứ hai có thể là do đặc điểm của xã hội tiểu nông mà quyền tư hữu đối với một mảnh đất nhỏ để trồng trọt là thỏa mãn điều kiện làm người. Điều kiện thứ nhất phải chăng là bản năng tự vệ của từng cộng đồng trước sự hạn hẹp đất đai canh tác và luôn đương đầu với áp lực dân số?

Người đến ngụ cư phải chịu một thân phận thấp kém, dân làng khinh miệt, phải dựng nhà ở rìa làng, không được vào đình, không được tham dự việc làng, không được hưởng ruộng công và sống bằng nghề làm thuê, rao mõ…

Thời điểm ra đời đó có thể khẳng định làng xã đã được sự ổn định về tổ chức và chỉ có mõ làng chứ không có ở huyện, tổng hay thôn, xóm…

Chức phận thằng mõ

Người rao mõ thường bị khinh miệt, gọi là “thằng mõ”, có vai trò quan trọng trong thông tin truyền khẩu của Việt Nam qua nhiều thế kỉ. Người rao mõ thường cầm cái mõ bằng gộc tre khô và cái dùi tre trong tay, gõ một hồi cho mọi người nghe rồi cất tiếng rao cho mọi người biết tin tức hoặc mệnh lệnh của vua, hay những điều muốn thông báo.

Người rao mõ là “chân rết” trong hệ thống thông tin xưa và khác với gia nô, tá điền của chủ. Mõ không riêng của ai, Mõ là  của  cả làng. Mõ là lao động dịch vụ chứ không phải lao động sản xuất, do đó không quan hệ gì nhiều và trực tiếp đến ruộng đồng và công cụ lao động.

Mõ đứng ngoài các cuộc tranh chấp, các phe, giáp trong làng. Mõ gần gũi với chức dịch nên biết rõ nội dung tranh chấp giữa các cá nhân hay dòng họ, nhưng không ủng hộ một phe phái nào, Mõ không có hành vi tiêu cực trong đời sống cộng đồng.

Mõ bị dân làng khinh rẻ, nhưng không ai căm ghét như với bọn trộm cướp hay cường hào. Con cái của Mõ sinh ra không được đi học, khi lấy chồng, lấy vợ chỉ được lấy con nhà Mõ, và vô hình chung “nghề mõ” trở thành cha truyền con nối. Khi làng có đình đám, cả gia đình Mõ được huy động ra làm “việc làng”, khi chia phần, dân làng cũng chia cho Mõ một cỗ riêng, ăn không hết thì mang về…

“Nghề mõ” và người rao mõ có lẽ là một đặc thù rất riêng của làng xã Việt Nam xưa và đó cũng là một công việc đặc biệt trong tổ chức xã hội thời phong kiến.

Bùi Hữu Cường, VNH K08 Đại Học Quảng Nam

- Ê! Thằng mõ kia, đi đâu đấy, trông cái mặt mày thật đáng ghét, lại đây tao bảo, uống hết chén này rồi đi, đàn ông đàn ang gì mà đéo biết uống rượu với ôm gái.

- Anh Chí Phèo ạ, cụ Bá cử em đi rao cho làng biết vụ Thị Mầu đây.

- Mầu mè gì, vào đây làm chén đã.

- Thôi, em xin phép anh, để khi khác.

- Mày dám cãi à? Ông lại đập vỏ chai xiên cho phát bây giờ.

- Bác dám.

- Sao lại không? Tao dồn mày vào bụi tre kia thì mày có chạy đàng trời.

- Ấy, bác đừng dọa em, tay em đang cầm sẵn dao đây, em không gây gổ với ai, nhưng nếu bác làm quá là em có quyền tự vệ đấy. Em thấy bác sắp đâm em là em đâm bác trước.

- Mày điên à? Mày tự vệ thật đấy, nhưng nếu mày đâm chết tao là cụ Bá cho mày đi tù mọt gông.

- Ối trời, em tự vệ chính đáng mà, không đâm bác thì em cũng chết, làng Vũ Đại này hết cả công bằng rồi hay sao?

- Mày chưa đọc báo à? Nghe này: Tối 12/8/2012, Đinh Văn Tâm được anh em Võ Văn Trạng, hàng xóm nhờ đánh giùm Lê Minh Dương để trả thù mâu thuẫn xảy ra tại đám cưới. Tâm tập hợp nhiều người mang hung khí đến nhà Dương, đâm vào cổ anh này. Thấy con bị thương, ông Lê Văn Khuôn vác dao chạy ra để giải vây và chém 2 người. Nam cũng chạy đến cứu Dương, đâm một thanh niên trong toán côn đồ và chém một người hàng xóm. Chiều 3/5 vừa rồi, TAND tỉnh Sóc Trăng tuyên phạt Lê Văn Nam 9 năm tù về tội Giết người và Cố ý gây thương tích. 10 người khác bị kết tội Cố ý gây thương tích, lĩnh án từ 6 đến 30 tháng tù.

- Bác chỉ xem xét một phía rồi, trong lúc hỗn chiến có nhiều chuyện liên quan nữa chứ.

- Tao cóc biết, tao chỉ biết là "côn đồ kéo đến nhà để đánh người, chém côn đồ giải vây cho con cũng bị đi tù", còn bọn đến gây gổ kia không hề hấn gì, mai nó lại chả vác dao đi gây gổ khắp làng. Mà không tự bảo vệ mình thì bọn côn đồ ấy nó chẳng xơi tái. Thế mới gọi là mâu thuẫn.

- Ôi cái cuộc đời...

- Thế bây giờ mày có vào uống với tao không? Hay là thích tự vệ?

- Nói gì thì nói, em vẫn không theo cái xấu, nếu cái xấu tấn công em vẫn tự vệ. Nhưng thôi, em uống với bác một chén để chia buồn với những người chống lại cái xấu lại phải vào tù. Bác cho em một chén!

- Hề hề... Uống đi, tớ đùa thôi, tớ là Chí Phèo chứ có phải côn đồ thời nay đâu mà bạ đâu chém đấy, tớ có chém thì phải chém cái ác. Mà tới đây tớ cho em Nở đi phẫu thuật độn hết các thứ trên người cho... nở ra, rồi đưa em nó vào showbiz kiếm tiền cho sướng, đi vặt mấy trái ổi quả khế thế này vừa mang tiếng lại vừa dễ vào tù. Xét ra thì nhiều đứa trong giới showbiz nó hại tư tưởng, hại suy nghĩ của bao nhiêu đứa trẻ mà có ai làm gì được chúng nó đâu, còn phải mua vé vào xem chúng nó ấy chứ.

Chiều hôm qua, mõ vào mạng xem lại thì thấy "án oan" còn nhiều lắm, thế mới biết để chống lại những thằng Chí Phèo thật là khó. Thảo nào Tự Lãng có lần tuyên bố thà mình làm thằng Chí Phèo để gây gổ với thằng khác để nó không dám tự vệ có khi còn hơn.

Jap Tiên Sinh

* Đi tù vì chém côn đồ giải vây cho con
* Mỗi tòa xử một kiểu

* Ra tòa vì bị bạn học tấn công

* Phạm tội vì chống lại cái xấu

Chương trình truyền hình nào có thi thố giữa những người nổi tiếng, sau mỗi đêm thi đều có phát ngôn gây sốc, tôi chỉ nói là "có phát ngôn gây sốc" theo thuật ngữ của web lá cải thời nay, chứ không phải sau đêm nào cũng có phát ngôn ức chế. Nhưng với Cặp đôi hoàn hảo 2013 thì đúng là rất nhiều phát ngôn gây ức chế. Nhất là cặp đôi Cát Phượng - Phan Đình Tùng, rất nhiều đêm thi, sáng hôm sau báo chí lại đăng lên một loạt phát ngôn ấm ức hậm hức của cặp này, không anh Tùng thì chị Phượng, thật đúng là một cặp đôi... hoàn hảo!

"Cặp đôi hoàn hảo" về phát ngôn sau mỗi đêm thất bại

Phan Đình Tùng hôm 28/3: "Buồn, chán chường, nản lòng! Thất vọng, mất lòng tin và mất cả tinh thần.... Mất hết, mất sạch! Cặp đôi hoàn hảo tuần này Cát Phượng và Phan Đinh Tùng chọn bài: CÁT BỤI! Và chắc chắn sẽ bị rớt vì bài này không đúng với chất giọng của Cát.... Và tuần này Tùng - Phượng cũng quyết định ĐỨNG IM MÀ HÁT! Đây cũng là chiêu và trò để Tùng Phượng chia tay cuộc chơi! Vì nếu Tùng Phượng có nỗ lực đến đâu, có vận dụng não để nghĩ ra ý tưởng gì thì cuối cùng cũng được những lời móc moi... BGK thường xuyên nhận xét trái chiều nhau, người thì khen nhưng có người lại chê... Tôi đã chuẩn bị tâm lí bị loại bởi vì tôi bị "dìm hàng" như vậy thì sẽ bị ra đi bất cứ lúc nào. ".

Ủa, sao kỳ vậy anh Tùng? Nếu ban giám khảo nhận xét khen chê giống nhau hết thì cần gì tới 4 người. Cũng như bóng đá vậy, trọng tài nào cũng quyết định giống nhau thì cần cóc gì giám sát trọng tài? Anh nói toàn nhận được những lời móc moi, vậy chứ anh chỉ thích được khen hoài à? Anh Tùng mà sang Mỹ thi chắc vác dao chém ban giám khảo, vì độ "móc moi" của giám khảo Việt, nói thật với anh chả là cái đinh gỉ gì so với giám khảo Mỹ hết. Mà nói đâu xa, ngay giám khảo kiêm huấn luyện viên của các cuộc thi Vietnam's Next Top Model và MasterChef Vietnam họ nhận xét như tát nước vào mặt mà thí sinh vẫn phải chấp nhận kìa anh, nếu có năng khiếu mấy mảng đó chắc anh Tùng cũng không dám đi thi đâu nhỉ?

Ngay lập tức Đức Thịnh - chồng diễn viên Thanh Thúy đã lên tiếng nhắc nhở Cát Phượng trên trang cá nhân của mình

Còn chị Phượng, thôi khỏi điểm thêm những phát ngôn trước đây của chỉ, thử nghe tuyên bố sau đêm chung kết là hiểu chỉ nghĩ gì trong đầu: "Tôi tin tôi sẽ chiến thắng nếu chơi một cách fairplay. Chương trình cứ để mọi người ra sân khấu và đừng có sự chống lưng phía sau thì tôi sẽ lật ngược được kết quả". Đây chính là câu nói hài nhất của nữ diên viên hài này từ trước tới nay, ý là sau lưng Thanh Thúy - Dương Triệu Vũ có Đàm Vĩnh Hưng và Hoài Linh (?). Không hiểu chống lưng ở đây nghĩa là gì, là đài truyền hình bị tác động nên cố tình loại Phượng Tùng, hay chống lưng ở đây chỉ là cặp Thúy Vũ có hai quân sư tài ba đứng phía sau sân khấu, chỉ bảo chiêu trò cho họ giỏi hơn chị Phương? Nếu chị ám chỉ một trong hai tình huống này, hoặc cả hai tình huống này chị đều sai lè lè đó chị Phượng. Không đài truyền hình lớn nào can thiệp mấy vụ lẻ tẻ chỉ vì một cái giải thưởng con con cả, con con là so với đài truyền hình, còn với chị Phượng thì tôi không biết chị có thấy con con không. Còn việc có người nhà (học trò, em trai) đi thi mà không chỉ bảo chiêu trò cho họ mới là lạ, hay chị không đỡ được chiêu của hai đại cao thủ chiêu trò Đàm Vĩnh Hưng và Hoài Linh nên chị cú, chị phát ngôn toàn sạn vậy chị Phượng? Hay là chị nghĩ thì ta cứ phát ngôn chung chung vậy, bố con thằng nào hiểu thế nào thì hiểu, tức thì nói. Bởi vì mặc dù chị luôn miệng rằng thì là "tôi chơi với tinh thần thoải mái", nhưng cứ sau một đêm thua là chị lại thể hiện những câu cay cú, bực bội, phát biểu kiểu ném đá hội nghị khi ta không đủ phiếu bầu!

Trước đây xem chị diễn hài thấy tức cười, vì chị là một trong những diễn viên hài có tài. Giờ nghe chị phát ngôn, Mõ làng Vũ Đại cũng thấy tức cười. Sau này chị sẽ đưa vụ "chống lưng" này vào kịch hài để ám chỉ "chống lưng" cho bõ tức, chắc vở diễn của chị hài lắm. Mõ đang chờ xem đây!

Mà nhân đây nói thêm, vụ này VNE cũng kỳ, là trang báo lớn trong làng báo, vậy mà cũng ăn nói hai lời. Trong bài viết của mình, khi vừa đăng lên thấy có đoạn và đừng có sự chống lưng phía sau trong câu nói của chị Phượng, sau đó không hiểu ai đó thấy phát ngôn thế là hơi bị lộng ngôn nên đề nghị bỏ, VNE cũng bỏ và kịp thời xóa cache!

Jap Tiên Sinh

- Chào anh Mõ, vì sao anh có tên là Mõ vậy?

- Tên Mõ người ta gọi tôi là vì cái Mõ tôi mang đây này. Cái mõ tôi được các các Lý trưởng, cụ tiên chỉ trong làng giao để dùng để rao việc làng ấy. Đó là tên gọi trong lúc hành nghề của tôi thôi, là danh xưng lúc làm nghề, chứ thật ra tôi có tên tuổi đàng hoàng. Nhưng không hiểu do làm Mõ lâu, hay vì gì, người làng không gọi tôi bằng tên thật nữa mà gọi bằng Mõ.

-Mất tên, mất tuổi vậy anh có buồn không?

- Lúc đầu cũng buồn, sau quen. Mà nói anh nghe, dù chỉ là… thằng Mõ, nhưng tôi cũng có được nhiều đặc quyền, đặc lợi lắm nghe.Tôi còn được người làng kính nể nữa đó.

- Chà, nghe anh nói tôi cũng thèm và tò mò qúa. Anh có thể nói vài câu chuyện ví dụ đi?

- Ví dụ như đi ăn cỗ, tôi được ăn mâm riêng, được biếu xén, có quà mang về cho vợ con, được gần gũi với các cụ lãnh đạo làng như cụ Lý, cụ Bá… Nhờ vậy, đi đâu, tôi cũng được dân làng nể, có người còn nhờ vả tôi nọ kia. Có người sợ tôi rao những chuyện không tốt của họ, họ phải…biết điều với tôi… Ôi, nhiều lắm, kể không hết. Nên muốn làm chức Mõ, tôi cũng phải lo lót cho các cụ nhiều.

- Vậy là anh… “chạy chức chạy quyền” à?

- Ơ, nếu không thì làm sao tự dưng người ta cho tôi làm Mõ, một cái việc nhìn nhem nhuốc, việc không ra việc, nhưng ối cái lợi này? Có qua, phải có lại chứ. Các cụ để tôi làm thì tôi phải… biết điều chứ. Tôi không biết điều, anh khác nhảy vô làm Mõ thay tôi ngay. Tôi lấy gì nuôi thân, nuôi vợ con?

-  À, nói đến vợ con, đôi khi vì gia đình, chúng ta cũng phải hi sinh một số điều thuộc về cá nhân con người chúng ta. Để tồn tại và nuôi gia đình…

- Đúng, và đôi khi từ đó nó tạo nên sự nghịch lý, mâu thuẫn trong con người chúng ta, tạo ra bi kịch cho chúng ta, chúng ta dễ và sẽ đánh mất mình, đánh mất thiên lương. Nhưng vẫn phải làm, cắn răng mà làm. Vì hai chữ tồn tại ở đời.

- Chỉ tồn tại thì chưa phải là sống,nhất là với một con người, đúng không anh Mõ? Nghĩ thật chua chát…

-Đúng, tôi dù ít học nhưng cũng hiểu: tồn tại chỉ là sự duy trì sự sống về mặt sinh học, sự duy trì trong guồng máy xã hội thôi. Sống, theo đúng nghĩa, đủ nghĩa của nó, mang một ý nghĩa cao hơn nhiều.

- Vậy ra anh cũng có những ưu tư, trăn trở, chứ không hoàn toàn… thực dụng như tôi tưởng.

- Ô hay, tôi cũng là con người chứ. Trước khi là Mõ, tôi là con người. Tôi cũng có lòng tự trọng và danh dự chứ. Tôi nói  đơn giản thế này: Được uống bằng thứ rượu do mình mua bằng đồng tiền chân chính hay mình tự nấu… vẫn ngon hơn thứ rượu được ban phát ở mấy đám cỗ. Nhưng biết làm sao hơn? Hoàn cảnh cuộc sống không chiều theo ý riêng một ai, nhất là với những người dân đen thấp cổ bé họng như anh và tôi.

- Ôi, anh làm tôi cảm động rồi đó. Anh không còn là Mõ nữa, anh là tri âm của tôi. Nói thật đi: Làm Mõ lâu năm thế,gần các cụ lớn torng làng thế, anh thấy gì?

-Nhiều chuyện hay lắm. Nhưng tôi không thể nói ra, e không chỉ bị mất việc. Dù anh có gọi tôi là tri âm hay ông nội của anh đi nữa, tôi cũng không dám nói. Thông tin mật mà. Nhưng tôi có thể nói với anh thế này: Càng làm Mõ, tôi càng thấm thêm chữ người, phận người cao cả mà cay đắng, càng cay đắng càng cao cả…

- Thôi nói mấy chuyện này đầu óc phải suy nghĩ mệt lắm, nói chuyện khác đi. Nói về nghề của anh đi. Có khi nào anh dám rao khác ý các cụ bề trên của làng không?

- Ấy chết, anh đừng đổ oan cho tôi. Ông nội tôi sống lại tôi cũng chả dám chứ đứng nói… Bổn phận của thằng Mõ là rao theo ý của các cụ Lý, cụ Bá… trong làng. Phải rao nguyên văn, không sai thiếu một chữ nào. Rao khác đi là ăn đòn các cụ ngay. Nói chính xác về công việc của tôi thì tôi chỉ truyền đạt nguyên văn ý các cụ để dân làng hiểu. Nên không thể rao tuỳ ý, tự ý mình được, anh hiểu không?

- Vậy sao, vợ anh, xin lỗi anh trướcnhé, con mẹ Đốp ấy, lại dám bỡn cợt, dám nói thêm lời của cụ Lý?

- À, à cái này… Đó là do vợ tôi là đàn bà, lại cũng phổng phao, mát mắt, nên cụ Lý cụ… thương tình nên bỏ qua. Chứ nếu như là tôi - là thằng đàn ông, mà dám làm vậy, thì khác.

- Chà, vậy ra nghề của anh cũng có cái cần phải đề phòng nhỉ?

- Chứ sao? Nghể nào cũng vậy thôi. Không cẩn thận là bị tai nạn nghề nghiệp ngay.

- Có khi nào anh qua làng khác ra không hay làng khác nhờ anh rao không?

- Tuyệt đối không. Mõ chỉ rao trong làng của Mõ thôi, vì rao theo chỉ đạo của các cụ của làng. Vậy nên làm sao dám qua làng khác rao. Hoạ có là điên.

- Anh có ghen tị với Mõ làng khác không? Có dám so sánh với Mõ làng khác để đòi hỏi thêm không?

- Anh hỏi vậy là anh không hiểu gì về Mõ cả! Có Trời mới dám vậy, chứ tôi thì không. Cho vàng cũng chả dám! Anh phải biết thân biết phận thằng Mõ chỉ là đi làm cái loa miệng, nói thay lời cho các cụ thôi. Mõ làng bên và Mõ làng này, tuy cùng làm một nghề nhưng làng nào có luật lệ của làng đó chứ. Anh cũng hiểu là…

- Thôi thôi, tôi hiểu rồi. Ý anh muốn nói là “phép Vua thua lệ làng”, “đất lề quê thói”, là “nhập gia tuỳ tục”… chứ gì?

- Ơ, anh còn biết nhiều hơn cả tôi…

- Chuyện! Tôi cũng làm nghề như anh mà. Thôi, cám ơn… “đồng nghiệp” nha!

Nguyễn Quang Thịnh